LCA sözlüğü

Eşleşen terim yok. Aradığınız terim eksikse yazın, ekleyelim.

Yaşam döngüsü değerlendirmesi (LCA)(Life Cycle Assessment)

Bir ürün sisteminin girdi, çıktı ve olası çevresel etkilerinin yaşam döngüsü boyunca derlenmesi ve değerlendirilmesi. Çerçeve ISO 14040, gereklilikler ISO 14044.

Yaşam döngüsü

Hammadde eldesinden üretim, dağıtım, kullanım ve yaşam sonuna kadar bir ürün sisteminin ardışık ve birbirine bağlı aşamaları.

Ürün sistemi

Bir veya birden fazla tanımlı işlevi yerine getiren, birim proseslerden oluşan ve yaşam döngüsünü modelleyen sistem. LCA'nın incelediği nesne budur, tek başına ürün değil.

Birim proses(Unit process)

Envanter verisinin toplandığı en küçük proses birimi (örn. karıştırma, fırın, paketleme). Modelin yapı taşıdır; kesme kriterleri birim proses başına uygulanır.

Amaç ve kapsam tanımı

LCA'nın ilk aşaması: çalışmanın neden ve kimin için yapıldığı, fonksiyonel/beyan birimi, sistem sınırı, kesme kriterleri, tahsis yaklaşımı, etki kategorileri, veri kalitesi gereklilikleri ve sınırlamalar burada yazılır.

Fonksiyonel birim(Functional unit)

Ürün sisteminin işlevinin ölçülebilir ifadesi; sonuçların referans birimi (örn. 1 m² yüzeyi 50 yıl boyunca belirli performansla kaplamak). Karşılaştırmanın anlamlı olabilmesi için işlevin aynı olması gerekir.

Beyan birimi(Declared unit)

İşlev tanımlanmadan kullanılan miktar referansı (örn. 1 ton, 1 m³, 1 m²). EN 15804 kapsamındaki EPD'lerde yaygındır; fonksiyonel birimle karıştırılmamalıdır.

Referans akış

Fonksiyonel birimin gerektirdiği işlevi sağlamak için gereken ürün miktarı (örn. işlev 1 m² kaplamaysa, gerekli kg ürün).

Sistem sınırı

Hangi birim proseslerin ürün sistemine dâhil olduğunu belirleyen sınır. Beşikten kapıya, beşikten mezara gibi ifadeler sistem sınırını tarif eder.

Beşikten kapıya(Cradle to gate)

Hammadde eldesinden ürünün fabrika kapısından çıkışına kadar olan kapsam. EN 15804 modül yapısında A1–A3.

Beşikten mezara(Cradle to grave)

Hammaddeden yaşam sonu bertarafına kadar tam yaşam döngüsü kapsamı. EN 15804'te A–C modülleri (D ayrıca raporlanır).

Yaşam döngüsü modülleri (A1–D)

EN 15804'ün yapı ürünleri için tanımladığı aşama blokları: A1–A3 üretim, A4–A5 inşaat, B1–B7 kullanım, C1–C4 yaşam sonu, D sistem sınırı ötesi faydalar ve yükler.

Kesme kriteri(Cut-off criteria)

Hangi küçük girdi/çıktıların ihmal edilebileceğini belirleyen kural. EN 15804+A2: birim proses başına kütle ve birincil enerjinin %1'i, modül başına toplam %5; çevresel açıdan önemli akışlar ihmal edilemez.

Yaşam döngüsü envanteri (LCI)(Life Cycle Inventory)

LCA'nın ikinci aşaması: ürün sisteminin girdi ve çıktılarının (malzeme, enerji, emisyon, atık) birim proses bazında toplanması ve fonksiyonel birime göre ölçeklenmesi.

Birincil veri(Primary / specific data)

Doğrudan tesisten ya da tedarikçiden ölçülerek veya kayıtlardan alınan veri (sayaç, fatura, üretim raporu). EPD doğrulamasında izlenebilirliği sorulan veri budur.

İkincil veri(Secondary / generic data)

Arka plan veri tabanlarından ya da literatürden alınan, tesise özgü olmayan veri (örn. elektrik şebekesi karışımı, hammadde üretimi). Adı, sürümü ve coğrafyası ile belgelenir.

Arka plan verisi(Background data)

Üreticinin kontrolü dışındaki proseslerin (hammadde üretimi, enerji, taşıma, atık işleme) verisi; çoğunlukla ikincil veri tabanlarından gelir.

Ön plan verisi(Foreground data)

Çalışmanın odağındaki, üreticinin doğrudan kontrol ettiği proseslerin verisi; çoğunlukla birincil veridir.

Referans yıl

Tesis verisinin ait olduğu dönem. Tüketim ve üretim miktarları aynı referans yıla ait olmalıdır; EPD programları verinin güncelliği için sınır koyar.

Tahsis(Allocation)

Birden fazla ürün üreten bir prosesin girdi ve çıktılarının ürünler arasında paylaştırılması. ISO 14044 sırası: önce kaçın (alt bölme / sistem genişletme), sonra fiziksel ilişki, en son diğer ilişkiler (örn. ekonomik).

Sistem genişletme(System expansion)

Tahsisten kaçınma yollarından biri: yan ürünün yerine geçtiği işlevi sistem sınırına dâhil etmek. Atfedici EPD çalışmalarında kullanımı PCR ile sınırlıdır.

Yan ürün(Co-product)

Aynı prosesten çıkan, ekonomik değeri olan ikinci ürün. Atıktan ayrımı EN 15804+A2'de tanımlıdır ve tahsisin nasıl yapılacağını belirler.

Yaşam döngüsü etki değerlendirmesi (LCIA)(Life Cycle Impact Assessment)

LCA'nın üçüncü aşaması: envanter sonuçlarının, karakterizasyon faktörleriyle etki kategorilerine dönüştürülmesi.

Etki kategorisi

Envanter sonuçlarının atandığı çevresel konu sınıfı: iklim değişikliği, asitleşme, ötrofikasyon, ozon tabakası incelmesi, kaynak tükenmesi vb.

Karakterizasyon faktörü

Bir envanter akışını etki kategorisi göstergesine çeviren katsayı (örn. 1 kg CH₄ → x kg CO₂e). Kullanılan yöntem ve sürümü sonucun parçasıdır.

Küresel ısınma potansiyeli (GWP)

İklim değişikliği göstergesi, kg CO₂ eşdeğeri. EN 15804+A2 dört ayrı değer ister: GWP-toplam, GWP-fosil, GWP-biyojenik ve GWP-arazi kullanımı ve değişikliği.

Biyojenik karbon

Biyokütle kökenli karbon (örn. ahşap, kâğıt). EN 15804+A2'de alımı ve salımı GWP-biyojenik altında ayrı izlenir; kredi ya da mahsup olarak kullanılmaz.

Environmental Footprint (EF) yöntemi

Avrupa Komisyonu JRC'nin geliştirdiği etki değerlendirme yöntemi ve karakterizasyon seti. EN 15804+A2'nin çekirdek göstergeleri bu sete dayanır.

Yorumlama(Interpretation)

LCA'nın dördüncü aşaması: önemli konuların (hotspot) belirlenmesi; tamlık, duyarlılık ve tutarlılık kontrolleri; sonuç, sınırlama ve öneriler.

Hotspot analizi

Toplam etkinin hangi malzeme, proses ya da modülden kaynaklandığını gösteren analiz. Üreticinin eyleme dökebildiği asıl çıktı.

Duyarlılık analizi

Bir varsayım ya da veri değiştirildiğinde sonucun ne kadar değiştiğini gösteren kontrol. Belirsizlik analizinden farklıdır; tek seferde tek değişken oynatılır.

Veri kalitesi gereklilikleri

ISO 14044'ün kapsam aşamasında tanımlanmasını istediği özellikler: zamansal, coğrafi ve teknolojik kapsam; kesinlik, tamlık, temsil edicilik, tutarlılık, tekrarlanabilirlik, kaynaklar ve belirsizlik.

Kritik inceleme(Critical review)

Bir LCA çalışmasının ISO 14040/44'e uygunluğunun bağımsız değerlendirmesi. Kamuya açıklanacak karşılaştırmalı iddialarda panel incelemesi zorunludur. EPD doğrulamasından ayrı bir mekanizmadır.

Karşılaştırmalı iddia(Comparative assertion)

Bir ürünün rakip bir ürüne göre çevresel üstünlüğü ya da denkliğine ilişkin iddia. ISO 14044'te ek gereklilikler ve kritik inceleme paneli gerektirir.

Atfedici LCA(Attributional LCA)

Bir ürün sistemine yaşam döngüsü boyunca "ait olan" akış ve etkileri tanımlayan yaklaşım. EPD'ler atfedici yaklaşımı kullanır.

Sonuç odaklı LCA(Consequential LCA)

Bir kararın sistem dışındaki prosesleri nasıl değiştireceğini modelleyen yaklaşım. Politika analizinde kullanılır; EPD için uygun değildir.

Ürün kategorisi kuralları (PCR)(Product Category Rules)

Belirli bir ürün grubu için EPD hazırlamanın kurallarını (beyan birimi, modüller, senaryolar, veri gereklilikleri) belirleyen belge. EN 15804 yapı ürünleri için temel PCR'dır; operatörler tamamlayıcı PCR (c-PCR) yayımlar.

Çevresel ürün beyanı (EPD)(Environmental Product Declaration)

LCA sonuçlarını PCR'a göre standart biçimde sunan, bağımsız doğrulanmış ve bir program operatörü tarafından yayımlanmış Tip III çevresel beyan (ISO 14025).

Ürün karbon ayak izi (PCF)

Bir ürün sisteminin yaşam döngüsü sera gazı emisyon ve uzaklaştırmalarının CO₂e cinsinden toplamı (ISO 14067). LCA'nın yalnızca iklim boyutudur.

Senaryo

Üreticinin kontrolü dışındaki aşamalar (taşıma, kullanım, yaşam sonu) için yapılan, PCR'a göre belgelenen varsayımlar seti. Modül C ve D sonuçları senaryoya bağlıdır.

Modül D

Yeniden kullanım, geri kazanım ve geri dönüşümden kaynaklanan, sistem sınırı ötesindeki net fayda ve yükler. EN 15804+A2'de ayrı raporlanır; A–C toplamına eklenmez.